Endometriozis genellikle 30’lu yaşlarda teşhis edilir fakat adet gören her hastada hastalık görülebilir. Menopozla birlikte hastalık çoğu zaman geriler fakat nadiren de olsa menopozda olan kişilerde de endometriozis görülebilir

Endometriozis implantları genellikle rahim çevresinde (en sık yumurtalıklarda) ve karın boşluğu içinde bulunur.

En sık bulunduğu organlar;

• Yumurtalıklar
• Periton
• Tüpler
• Rahim arkasındaki douglas çukuru ve etrafı
• Bağırsaklar, mesane, üreter
• Nadiren akciğer, beyin, cilt altı gibi vücudun diğer kısımlarında bulunur

Hastalığın yumurtalıklarda oluşturduğu kistik yapıya “çikolata kisti (= endometrioma)” denir.

Endometriozis hastalığının periton altına (en az 0,5 cm) inerek derin dokulara ya da çevredeki bağırsak, idrar torbası ya da sinir gibi dokulara ilerlemesine DİE denir.

Evet büyüyebilir. Endometriozis hastalığının östrojen hormonu etkisi ile oluşan bir hastalık olduğu kabul edilmektedir. Östrojen hastalığın aktivitesini arttırır ve bu implantların büyümesine neden olur. 

İmplantlar zamanla büyüyebilir ve adet dönemlerinde implant içine kanama olabilir.

Evet. Endometriozis implantları kendi içine kanama yaparak büyüyebilir ve etrafındaki dokularda inflamasyon (iltihap) bulguları görülebilir. Etrafında inflamasyon oluşturan implantlar zamanla skar (nedbe) dokusu oluşturarak karın içi organlar arasında yapışıklıklar meydana getirebilir. Bu yapışıklıklar karın içi organları birbirine yaklaştırabilir.

Sonuç olarak implant içine kanama, inflamasyon ve çevre dokularla yapışıklıklar sonucunda hastada ağrı oluşabilir. Bu ağrılar genellikle adet öncesinde ve adet esnasında olmaktadır.

Şikayetler kişiden kişiye ve implantların yerleşim yerine göre değişebilir. Endometriozisli hastalarda en sık görülen iki ana şikayet; 1. ağrı ve 2. çocuk sahibi olamamaktır (kısırlık).

En sık görülen şikayet uzun süredir devam eden pelvik ağrılardır. Ağrılar en sık adet öncesi ya da adet esnasında görülür (dismenore) ve ağrıların şiddeti genellikle zamanla artar.  Ayrıca cinsel ilişki esnasında ağrı (disparoni) oluşabilir. Cinsel ilişki esnasında oluşan ağrı kadının zamanla ilişkiye girmemesine neden olabilir. Bazı hastalarda pelvik ağrı sürekli tarzdadır (kronik pelvik ağrı).

Eğer özellikle bağırsaklarda endometriozis mevcut ise dışkı esnasında şiddetli ağrı hissedilebilir (diskezi). İdrar torbasında (mesanede) endometriozis tutulumu varsa idrar yaparken ağrı hissedilebilir (dizüri).

Ayrıca endometriozisli hastalarda düzensiz ya da şiddetli adet kanamaları da görülebilir.

En sık görülen ağrılar; adet esnasında ağrı (dismenore), cinsel ilişki esnasında ağrı (disparoni), ya da sürekli (kronik) ağrı şeklindedir. Nadiren dışkı esnasında ağrı (diskezi), idrar yaparken ağrı (disüri) ya da bacağa vuran sinir ağrısı şeklinde çeşitli ağrılar olabilir.

Ağrılar genellikle kasık ağrısı, karın ağrısı ya da bel ağrısı şeklindedir.

Evet. Bazı endometriozisli hastalarda hiç ağrı olmayabilir ve kişi hastalığının farkında bile olmayabilir.

Bazen kişiler hastalığını ancak gebe kalamadığında ya da başka nedenlerle ameliyat olduğunda karın içinde görülen implantlardan öğrenebilir.

Ağrıların şiddetli olması her zaman hastalığın ileri evrede olduğunu göstermez. Bazı hastalarda hastalık hafif bile olsa şiddetli ağrılar olabilir ya da tam tersi ileri evre hastalıkta hafif ağrı ya da hiç ağrı olmayabilir.

Evet endometriozis gebe kalmayı zorlaştırabilir. Yani endometriozisli hastalarda kısırlık daha sık görülür. Gebe kalamayan her 10 kadından 4’ünde endometriozis görülmektedir (buna karşın normal toplumda her 10 kadından birinde endometriozis görülür).

Endometriozisli hastaların bir kısmının kendiliğinden gebe kaldığı da unutulmamalıdır. Fakat hastalığın varlığı bazı kişilerde gebe kalmada sorun yaratabilir.

Endometriozis hastalığında gebe kalmaya engel olabilecek bir bazı anormal durumlar gelişebilir.

Bu durumlar;

• Tüplerin tıkanması, su toplaması ya da şişmesi (hidrosalfenks)
• Hastalık nedeniyle oluşan inflamasyonun yumurta ve sperm üzerinde olumsuz etkileri
• Karın içi yapışıklıklar nedeniyle yumurtalık ve tüp arasındaki anatominin bozulması
• Yumurtalık rezervinin azalması
• Kadının cinsel ilişki esnasında ağrı duyması (disparoni) nedeniyle ilişkiye girmek istememesi
• Gebelik oluşsa dahi düşükle sonuçlanması

Evet Özellikle ileri evre endometriozisde karın içi yapışıklık ya da skar dokusu nedeniyle tüplerde tıkanma görülebilir. Ayrıca tıkanma sonucunda tüplerde su toplama veya şişme (hidrosalfenks) de görülebilir.

Normal gebelik oluşumunda yumurta ve sperm tüplerde karşılaşır ve döllenme tüp içinde meydana gelir. Eğer endometriozise bağlı tüplerde tıkanma gelişirse yumurta ve spermin karşılaşması olmayacağından hastanın gebe kalma şansı azalacaktır.

Endometriozisin ön teşhisi genellikle hastanın tipik şikayetleri (ağrı, kısırlık), tıbbi hikaye, muayene bulguları, ve ultrason ile görüntüleme yapılarak konulur.

Eğer yukarıda bahsedilen tipik ağrılar ve / veya beraberinde kısırlık mevcut ise endometriozis hastalağından şüphe edilmelidir. Endometriozisin teşhisinde ilk olarak hastadan ayrıntılı hikaye alınır. Hikayede ağrılar ve ağrıların özellikleri ayrıntılı olarak ortaya konur. Tıbbi hikayeden sonra jinekolojik muayene yapılır ve transvajinal ya da abdominal ultrason ile değerlendirme yapılır. Ardından gerekirse ileri tetkikler istenir. Hastanın tipik şikayetleri, hikayesi, muayene bulguları ve radyolojik görüntüleme sonuçları ile endometriozis hastalığının varlığı büyük oranda teşhis edilebilir. 

Fakat endometriozisin her zaman en güvenilir ve kesin teşhisi ameliyat ile konulur. Açık ya da kapalı ameliyat ile endometriozis implantlarının tipik görüntüsü görülür. Kesin teşhis için implantlardan biopsi alınabilir ya da tercihen implant tamamen çıkartılarak patolojik incelemeye gönderilebilir. Fakat sadece teşhis koymak için ameliyat her zaman yapılmaz. Ameliyat genellikle ilaç tedavisine yanıt vermeyen ya da kısırlık öyküsü bulunan hastalara yapılır ve bu durumlarda ameliyatın kapalı yöntemle (laparoskopik) yapılması tercih edilir.  

Endometriozisin tedavisi hastalığın evresine, şikayetlerin şiddetine ve çocuk isteyip istemediğinize göre değişmektedir. Hastalığın 2 ana tedavi şekli mevcuttur. Bunlar 1. ilaç (tıbbi) tedavisi ve 2. ameliyat (cerrahi) tedavisidir.  

İlaç tedavisi uygun hastalarda genellikle ilk önerilen tedavidir ve tedaviye esas teşkil eder. Bazı hastalarda hem ilaç hem de ameliyat tedavisi gerekebilir. 

Eğer hastanın birincil problemi ağrı ise genellikle öncelikle ilaç tedavisi yapılır. İlaç tedavisi ile ağrı gerilemez ise ameliyat tedavisi düşünülebilir.

Endometriozisin tıbbi tedavisinde en çok kullanılan ilaçlar; ağrı kesiciler ya da hormonal tedavilerdir.

Ağrı kesicilerde en çok kullanılan ilaçlar NSAID (non-steroid anti inflamatuar ilaçlar)’dır.

Hormonal tedaviler olarak; progestinler, doğum kontrol hapları (OKS) ve Gonadotropin-releasing Hormone (GnRH) agonistleri ve GnRH antagonistleridir.   

NSAID günlük hayatta kullanılan rutin ağrı kesicilerdir. Hafif ağrısı olan hastalarda ağrı kesiciler ilk basamak tedavi olarak kullanılabilir. Bu ilaçlar hormonal tedavinin aksine gebelikten korumadığı için gebelik isteyen hastalarda uygun bir tedavidir.

NSAID’ler hastalığa bağlı ağrı şikayetlerini azaltırken hastalığın neden olduğu diğer şikayetler (bulantı, ishal gibi) üzerinde genelde bir etkisi olmaz.

En sık kullanılan NSAID’ler; naproksen, diklofenak, deksketoprofen, ibuprofen, mefenamik asit, metamizol, diflunisal, etodolak, ketoprofen, flurbiprofen, indometazin, meloksikam, nimesulid.

• Progestinler: en sık kullanılan Dienogest ve Noretisteron etken maddeleridir. Dienogest piyasada Visanne® tablet ya da Dienomet tablet olarak bulunmaktadır. Noretisteron piyasada Primolut N® tablet olarak bulunmaktadır. Diğer bir progestin  olan levonorgestrel hormonu, rahim içi araç (RİA) olarak (Mirena®) ağrı tedavisinde sıkça kullanılmaktadır. 
• Doğum kontrol hapları (OKS): sürekli ya da aralıklı (siklik) kullanılabilir.
• Gonadotropin-releasing Hormone (GnRH) agonistleri: leuprolid asetat (Lucrin depo®), goserelin asetat (Zoladex depo®) ve triptorelin asetat (Decapeptyl Depo®) bu grup ilaçlardır. 
• Gonadotropin-releasing Hormone (GnRH) antagonistleri: bu ilaçların endometriozis tedavisinde kullanılan formları (elagolix ve relugolix) henüz Türkiye’de bulunmamaktadır.

Evet Progestinler sentetik olarak üretilen bir grup progesteron hormonuna verilen genel isimdir ve endometriozis tedavisinde oldukça yaygın kullanılmaktadır.

Progestinler endometriozis hastalık aktivitesini azaltır ve implantların büyümesini yavaşlatır ya da durdururlar. Bu nedenlerle progestinler endometriozise bağlı ağrıyı azaltmada etkili ilaçlardır. Endometriomalarda küçülme yapabilirler. Sürekli kullanıldıklarında adet kanamasını kesebilirler.

Endometriozis tedavisinde en sık kullanılan progestinler; dienogest (Visanne® tablet ya da Dienomet tablet) ve noretisteron asetat (Primolut N® tablet)’dır.

Progestinler çeşitli şekillerde vücuda alınabilir. En sık kullanılan yollar; ağızdan alınan tablet, intrauterin araç (Mirena®), cilt altı implant ya da 3 aylık enjeksiyon şeklindedir.

En sık yan etkileri; düzensiz adet kanamaları (özellikle ilk 3-6 ayda), baş ağrısı, memelerde hassasiyet, değişken ruh hali ve ödemdir. 3 aylık enjeksiyonların özellikle 2 yıldan daha uzun süreli kullanımlarında kemik erimesi görülebilir. 

Gebeliği önlemek için kullanılan ve içinde östrojen + progestin (kombine) hormon içeren doğum kontrol hapları (OKS) endometriozis tedavisinde sıklıkla kullanılmaktadır.

Bu ilaçlar endometriozise bağlı ağrının tedavisinde çoğu zaman etkilidir. Ayrıca adet döngüsünü düzenler ve endometriozis hastalığının aktivitesini azaltarak implantların küçülmesini sağlayabilir.

OKS’ler ara vermeden sürekli (kontinü) ya da aralıklı (siklik) olarak kullanılabilir. Sürekli kullanıldığında genelde adet kanama miktarını çok azaltır (kahverengi lekelenme şeklinde) ya da kanamayı tamamen keser. Endometriozisli hastalarda OKS’lerin genelde sürekli kullanılması önerilir. Çünkü ilaç sürekli kullanıldığında adet kanaması olmaz ve bu durum adet esnasında şiddetli ağrısı olan hastalar için oldukça avantajlı bir durumdur.

OKS’lerin bilinen bazı yan etkileri vardır. Bunlar; baş ağrısı, meme hassasiyeti, değişken ruh hali, ödem, bulantı ve ara kanamalardır. Herhangi bir OKS ile yan etki oluşursa başka bir bir OKS denenebilir.

Evet GnRH (Gonadotropin-releasing Hormone) agonistleri yumurtalıkları uyaran hormonların (FSH, LH) beyinde üretimini azaltarak etki gösterir. Sonuç olarak yumurtalıklar FSH ve LH tarafından daha az uyarılır ve yumurtalıklardan daha az östrojen üretilir. GnRH tedavisi esnasında kişinin adet görmesini sağlayan hormon sistemi baskılandığından genellikle adet görülmez ve gebe kalınmaz. Oluşan bu durum “yalancı menopoz” olarak isimlendirilir.  

GnRH tedavisinde oluşan yalancı menopoz ile çoğu zaman endometriozis implantları küçülür ve ağrı etkin olarak azalır. Tedavi genellikle 3-6 ay sürer ve ilacın etkisi geçtikten sonra adet kanamaları 1,5-2,5 ay içinde geri döner.

Endometriozis tedavisinde en sık kullanılan GnRH agonistleri; leuprolid asetat (Lucrin depo®), goserelin asetat (Zoladex depo®) ve triptorelin asetat (Decapeptyl Depo®)’dır. Tedavide genel olarak bu ilaçların aylık ya da 3 aylık depo enjeksiyon formları uygulanır. Enjeksiyondan yaklaşık 4-6 hafta sonra ilaç ağrı azaltıcı etkilerini göstermeye başlar ve hastaların %90’nından fazlasında 1-2 ay içinde adet kanamaları geçici olarak kesilir.

Olası gebelik varlığında enjeksiyon yapılmamalıdır. Bu nedenle enjeksiyon esnasında gebelik ihtimali mevcut ise gebelik testi yapılarak gebelik olmadığından emin olunmalıdır.

GnRH agonistlerinin yan etkileri; sıcak basması, gece terlemesi, baş ağrısı, vajinada kuruluk, değişken ruh hali ve uyku bozuklukları gibi menopoz semptomlarına benzer şekildedir. 6 aydan daha uzun süreli kullanımlarda kemik erimesi görülebilir. Ayrıca bazen enjeksiyon yerinde geçici kızarıklık ya da rahatsızlık hissi görülebilir.

Hayır. Hormonal ilaçlar implantların büyümesini yavaşlatabilir ya da karın içinde yeni yapışıklıkların oluşmasını azaltabilir. Sonuç olarak bu ilaçlar çeşitli mekanizmalarla hastalığın ilerlemesini yavaşlatır. Fakat bu ilaçlar çoğu zaman oluşmuş hastalığı ortadan tamamen kaldıramazlar.

Bu hormonal ilaçlar hastaların tümünde ağrıyı azaltamayabilir. Ayrıca tedavi kesildiğinde ağrı tekrar aynı şekilde oluşabilir.

Diğer birçok ilaçta olduğu gibi bu ilaçların da bazı yan etkileri mevcuttur.

Cerrahi tedavi çoğu zaman ilaç tedavisi denenmiş ve fayda görmemiş hastalara önerilir. Cerrahi tedavi bu durumlarda ağrıyı azaltmak ya da gebe kalma şansını arttırmak için yapılır.

Endometrioması olan hastalarda kanser şüphesi varsa mutlaka cerrahi tedavi önerilmelidir. DIE’li hastalarda bağırsaklarda, idrar torbasında ya da üreterde hastalık tutulumu varsa yine çoğu zaman cerrrahi tedavi önerilir. 

Ameliyat esnasında implantlar kesilerek çıkartılabilir ya da implanta yakma tedavisi uygulanabilir. Ayrıca karın içinde yapışıklıklar varsa giderilir ve çikolata kisti (endometrioma) mevcut ise kist yumurtalıktan soyularak çıkartılır. Tüplerde şişme mevcut ise tüpler alınabilir (salfenjektomi). Derin infiltratif endometriozis (DİE) mevcut ise lezyon özelliklerine göre uygun cerrahi tedavi yapılır. Endometriozis ameliyatlarında genel olarak kapalı ameliyat (laparoskopi) tercih edilir.

Ameliyatla bir çok hastanın endometriozise bağlı ağrıları azalır ya da tamamen kaybolur. Bununla birlikte ameliyatla hastanın kendiliğinden gebe kalma şansı artabilir.  

Çocuk istemi olmayan ileri yaş hastalarda ağrının giderilmesi için son çare olarak rahim ve yumurtalıkların alınması düşünülebilir.  

Bazı hastalarda evet. Endometriozis uzun süren (kronik) bir hastalık olduğundan ağrılar ameliyat tedavisinden sonra tekrar başlayabilir. Özellikle ameliyattan sonraki 2 yıl içinde hastaların önemli bir kısmında ağrı tekrar oluşabilir. Ağrının tekrar ortaya çıkmasının nedenleri olarak; ameliyat esnasında bazı implantların gözle görülememesi ya da implantların bir kısmının çıkarılamamasıdır. Sonuç olarak ameliyattan sonra geriye kalan hastalığın devam etmesidir.

Ağrının tekrar oluşmasını önlemek için, ameliyat sonrası gebelik istemi olmayan hastalara genellikle ilaç tedavisi önerilir. Önerilen bu ilaçlar yukarıda bahsedilen hormon  ilaçlarıdır (progestin, OKS ya da GnRH analogu gibi).

Endometriozisde görülen ağrılar irritabl bağırsak sendromu, interstitial sistit, idrar yolları hastalıkları ve enfeksiyon gibi hastalıklarla karışabilir. Bu durumda doktorunuz ayırıcı tanı yapacaktır. Fakat endometriozis ve diğer hastalıkları birbirinden ayırt etmek doktor için her zaman kolay olmayabilir.

Menopoza giren her kadında yumurtalıklar artık yeterli östrojen hormonu üretmediğinden kan östrojen seviyeleri azalır. Endometriozis östrojen bağımlı bir hastalık olarak kabul edildiğinden menopozdaki düşük östrojen seviyelerinde hastalığın aktivitesi azalır ve genellikle implantlar küçülür.

Endometriozis çoğu zaman uzun süreli (kronik) bir hastalıklıktır ve hasta menopoza girene kadar dönem dönem ağrı şikayetleri yaşayabilir. 

Düzenli beslenme ve egzersizler ve gevşeme teknikleri ağrıyı ve rahatsızlık hissini azaltmada etkili olabilir. Eğer hasta bu tekniklerden fayda görüyorsa ilaçlarla beraber bu teknikleri de kullanması önerilebilir.